Antu a engi, mbuta ye a aleke a toma ki yuvulanga: kuma ye nsas'e si Kongo vo a zolele vova mambu mu nkutakani a fwete teka yal'e nkuwu?  Yani nkuwu nki?  Nlele, teva vo lwandu?  Nki yi kuma ka yi monekenanga ko e?

Nki ki yikilwangw'e nkumbu a NKUWU?  E nkuwu: nsiku, makangilwa yovo nkanikinu mi vitiswangwa mpasi vo vena va kutaken'e nzole ye ntatu ka va vangami ngatu vovelwa diambu di vayikisa nzonza ye nkindu ko.  E nkuwu vo yi yadilu, ena ezidi mu ntim'a mbote a toma yangalalanga, kadi vo a nwaninu e mioyo.  E antu a ntima mia mambu ma mbi, kana nkutu a kele ku makasi se ka ma lendi vayikila mu ngolo ye kondwa wonga ko.  Mu kufik'e nsas'a nkuwu, di vovele vo: NKANIKUNU.

Mu kisi Kongo vo va mambu yovo va lukutakanu va yadilu e nkuwu, bosi e muntu a tekama mavangu zonzele vo, di vovelwanga vo e nkuwu yalwidi yo.  Yi sia vo e nkanikinu a lembi vanga mavanga ma mbi a takukidi wo, o kondele wo e luzitu, ovwezele nkuwu ye mbuta za wonsono zi vwende vena fulu e kina.  Muna kisi nsi eto muntu a mpil'e yina o siwanga va fulu kia mu ndembi sanswa, mu nkondw'a luzitu ye ka fwete tumbwa vena meso ma nkangu, bosi mpe mu lumbu ka singa kala mu mambu ndonga ka yi yangalala mu kwenda songa ngindu za ku nsadisa mu manisa mambu kena mawu ko wawu ka zayakene vo mvwanzi. O muntu ndion'o yalulang'e nkuwu ka fwete tumbwa vena ndonga mu ki ntwadi tuka esi ki Se ye Kanda diani mu ngwizani ye esi kanda dina dia vwandis'e mambu mena ka yalulwil'e nkuwu.

E ngyalulw'a nkuwu diambu dia vonza muntu, kadi e diambu di tadilwanga mu mpila zole ye mpe mu ntangu zole.

Mu mpil'a ntete, muntu ndioyo yalwidi e nkuwu nani?  Mwan'a guta, mwan'a kanda?  Mwisi kanda vo nko ye nzadi?  Ntungi vo mu ntungila?  Diambu di fwete toma talwa, keti vo malavu yovo tuminwa? Ovo se dizayaken'e tuku dia yani muntu, bosi a vav'e zay'e ka yalulwidi e nkuwu.  Ovo ma mene talwa muna nkululw'a ntima ye ziku kia wonsono. kuna nima a mbuta a fwete vwanda mu baka nzengo.

E mpil'a zole vo muntu wa toma zayakana vo yi fu yani, wa teka voveswa vena ndonga, wa tumbwa kala mpe vena ndonga ka sobanga ko, di vovelwanga vo: wu ka kala; ndembi longa; nwa mi suka; yovo bolola nlambi.  O muntu ndioyo se lweke mu nkumbu zozo, o katulwanga mu nlong'a ki muntu tuka kwa ma Se ye ku Kanda kadi mvwanzi, munkondw'a luzitu.  Yi sia vo ka siwangwa vuvu kwa ma Se m'ani ko, kuna kanda mpe diawu di mosi.  Ka sidi ye ndambu kenda tinina ko, se ndiang'a yangila ngoma.



Kwa muntu o yalwidi e nkuwu, diambu diani di talwangwa ntete vena ka yalulwidi yo, mu kieses'e ki  se ye kanda diani mu mena ma vang'e mwan'awu ye kwa esi Kanda mena ma veng'o wa ngwawu.  E mpovo zozo za va ndonga ka zi manisanga nsamu ko yi sasila kaka ye toma siamisa mbi yi vengo kwa ndioy'o yalwidi e nkuwu vena ven'e mfumu ye nganga, va vwend'e Nkazi ye Ndona.  E ntal'a nsamu yoyo ya va ndonga yi vangamanga mu mwini vena fulu ki yalulwilw'e nkuwu mu van'e ki yekwa kia kondw'e kanda diodio e luzitu, yi bosi esi kanda di vwidi e muntu yalwidi e nkuwu a nw'e maza ye kwend'e ku fulu mu toma fimp'e nsamu a muntu ndioy'o yalwidi e nkuwu.  E nzengo yi lenda kufama landila ngwizani yina tuka kanda divwidi e mambu ye kanda dia muntu kondelo luzitu va fulu kia mambu mawu.  Yi lenda kala mpe ya vevoka vo e ki se kia muntu ndioyo kina ye ngwizani a mbote ye esi kanda di vwandisi e mambu ka kondelo e luzitu.  Nzengo yi lenda kala mpe ya nzaki ye ya nkufi vo muna kand'e diodio yi ntete muntu awu o yalwidi e nkuwu va mambu mawu.

Kuna fulu a kwenda, tuka se dia wut'e mwana ndioyo yalwidi e nkuwu, kanda diani ye ma Ko ye Nzadi a toma wizananga ye a ki kulanga muna mambu.  E ku fulu, a fwete toma tala nsamu ye mbi ani di lenda nata tuka mu kanda diani o nati nkanu ye muna kanda ka kondel'e luzitu.  A fwete tala mpe mpil'a nsangu zi mwangana mu zunga mu kadilu kia muntu a mpil'e yoyo vena ntend'a nkongolo.  O vo se a tadidi tezo kia mbi ye tezo kia nsoni, a mbuta mu nwanin'e mvila, luzitu ye wungudi wa gutuka ye leloka muna vutuk'e va ntanda, a bongang'e tumbu kia muntu ndioyo mu ngan'e yi: Nleke Bweke Nsuki, E Tumbu Kw'a Mbuta.  E landakana a lenda vova vo: E Lau Muntu Ku Mvwanga.  Bosi na kala ye lau kiaku ku vondi ko.  Eno kulu lun'e vava ka lunzenza ko, luzeye wuna tu wutukidi, wuna wuzingidi a nkulu zeto ye zeno.  O zevo muna mena ma vangamen'e vava tu vovele vo: Nsoni Mu Meso, Kala Vo Mu Malu Nga Ka Tulendi Telama Ko.  Nsoni nana, kansi lutadi kuna twa tuka, wuna twa sompenenanga, twa wutanena ye mpila tu zingilanga: ka twa fundananga ko ngatu vo dizana nsiku, yi dina vo nlemvo tu lombele, boko-boko vena wuna ngeye mfumu a ngani a na Mpanzu a Nsaku vo kwa na Mpanzu se kondelo luzitu vena mambu mani.  A  fwete lomba nleno ye vingila mvutu za na Mpanzu a Nsaku.

Kuna nima. o na Mpanzu a nsaku ka fwete lomb'e fulu mu kwenda fimp'e nsamu mu zaya keti vo muna tezo kia kondwa kwa luzitu lwa mpil'e yoyo e ndoloki yo lenda tondwa vo ka wawu ko.  Mu telama se ka lenda vova vo: ngyele yuvula Kalemba keti vo e mbulu dia kwani.  Yi sia vo wele yuvul'e kanda ye ma Ko ye Nzadi keti vo dia mbote vo ka wawu ko mu tond'e nlemvo ka lombelo vena ndonga.  E ndonga yina kuna fulu. a fwete lomb'e mbumba yikele kuna fulu kia ena a vwidi e muntu yalwidi e nkuwu.  Mu buka kia ma Ko ye Nzadi a kele kuna fulu a fwete sola mpovi mosi ku a van'e ngangu zina zikele kuna fulu nga enda.  O vo manisi, na ka sisa diambu, o lombanga mu mpovo za sia vo;  kielenge mono mosi ko, ngatu diambu nsisidi: lwa koma.  Konso muntu zayididi diambu di vovelongo kuna, ka dina di vovwa ko, o vewanga nzila mu vova mpasi mu lukisa ena a singa bak'e nzengo mu tonda yevo lembi tonda.  Mu van'e malongi mu mbakilu a nzengo va tewanga ngana nze yi yayi: Nzo A Nkweno Luvunga Diadia.  Yi sia vo vana ngindu zi tunga nzo yi bakukidi kansi ka toma baka ko; yovo tunga kansi ka bangula nzo ko.  O vo muna mpovo a mbuta a yantikidi mu ngana yoyo, mambu ka ma kwenda ku vakula nkalu a ndoloki ko.  Kansi vo a yantikila mu ngan'a sia vo: E Kesa Ye Kambika Kuna Ntu A Nkweno, Lufita.  Yovo: E Dia Ntete Susa, E Dia Zole Lukanu.  Ngatu vo: E Yinkodia Yole Kuma Ntu A Nkweno Makani.  E ngan'e zozo zi vovele vo e kadilu yoyo ya nkulu, ka yi fwene manisinwa mu ndoloki ko.  O vo e a mene wa ngindu za ndonga, esi kanda diawu a fwete toma yindula dina dia mbote dilenda tondwa ye dina di fwete vakulwilw'e nkalu.  Vo di wizana vo tond'e ndoloki, vena fulu muna mwisi, e nsamu wulenda mana vena ntend'a nkongolo.  Yi bosi o mfumu a Kanda di vwidi e nati a nkanu ka kanikinwa ka toma sasilang'e mambu kwa matoko ka sansanga mu zitis'e Makanda te mambu ma ngani, ye telw'e mpenza vo:  Wu nkayi, ntambu a kulu fwidi, divulukidi.  Bosi toma dio zaya vo ku nima tu tadidi mu tond'e ndoloki aku.  Tuk'e mu wunu wa dia nsilu wa sila vena, kuki kumbi lau ko.  Zaya wo vo e diodio tosi ntete, ntoto di nwini: wawu vo ka twa sisilwa woko: tutondele.

Yi bosi vena vawu, a ma Ko ye Nzadi a vutulanga matondo kwa ndambu zawu zole ye vana malongi mpasi vo mambu ma mpil'e yoyo ka ma moneki diaka ko mu vata ye zunga kieto.  Tu kadi mu zingu ye malongi ma tu sisil'a mbuta zeto.

O vo e muntu ndioyo yalwidi e nkuwu mu kanda dia teka vanga ya mpila mosi mu diodio e kanda ka mu kolo kia nda mbeni ko, kuna fulu mambu mena, nana ma vioka ma fwete vovelwa mu ngan'a sia vo: Dia Nkulu Ka Di Vovwa Ko, Zevo Dia Mpa Ka Dikadi Ko.  Yovo: E Mputa A Nkulu Mfisi Ku Mbundumunanga.  Di lenda vovelwa diaka:  E Vata Kwa Yingi Yi Bundumun'e Mbonzi A Wola.  E vo e ngana kuna fulu se mu nzil'e yayyi se zina, disongele vo e mambu ma nkulu ma futumukini, ye yikaneswa ye momo ma mpa ma lumbu kia wunu.  Mu mpil'e yoyo e fulu ki zingilanga lu toma fimpa nzila mu kwenda ven'e mvovo kwa kanda di sumukini.  Vo a teka lomba ndoloki a mpamba, o wawu a fwete nata nkalu a malavu yi sia vo mbamba mu tongek'e nsingu za kanda dia na Mpanzu a Nsaku. mu toma dodokele mu mpovo ezi vo: A Leke A Kangi A Ndungu, A Kovolwesi A Mbuta.  Boko- boko diaku wa lenvoka, wa tuloloka.

E si ki Mpanzu a Nsaku mpe afwete vutuk'e ku fulu mu banza keti vo dia mbote mu loloka diak'e nkondwa luzitu yoyo?  O vo esi Kanda kadi a yangidiki ko, a fwete bangama ye lomba nsiku a malavu.  Va fulu kiokio di landang'e vonga kwa diambu ye tezaneswa mu nsusu, nkombo yovo ngulu mu katul'e nsoni mu nkuwu ba yalwidi.  Vo dilenda wizanena mu tezo yoyo, nsiku wu futiswangwa mu fulu kiokio muna mwini e diambu di mene.

Kansi mu ntadilu a nsamu vo wu monekene vo wa bala mu kuma kia ndandani za nsamu yingi, ya futilwa mu ndoloki, malavu, nsusu ye bulu ya malu maya mambu mana, mambu ka ma mananga ko, e nzengo se nsilu, vo mambu ma esi kimpanzu a nsaku e kand'e diodio ka endingi diaka ko.  E nsilu wowo wu fwete ka wa fwanana ye kanda diodio a vwizanene'e nkanu mia ngyalulw'a nkuwu vena mambu.  Na se va kele lumbu kia mambu ma esi kanda dia nkaka, bosi ele bulangana ye vanga nzonza evo konso kwa mpil'a ntantani kaka, e nsamu se ka wu talwa diaka va ndonga ye mu mwini kaka ko, wu fwete luta mu mpimpa muna ma seka mu mokenenang'e zi mbuta.  Mu mpil'e yayi diambu di kitukanga se dia toma bala kadi se dilenda nata mioyo mia wantu.  A nkaka a lenda yela ntangu za nda ye vovelwa vo nvumbi zi batumbidi.

E Nkongo vo kenda kota mu nzo a kinzenza, mu vata dia ki nzenza yovo mpe ku tini kia kinzenza wawu ka manis'e van'e mbote za moko, wawu ka vwanda kaka, ka fwete yadilw'e nkuwu:  Ya ndwak'a mbote, ka dia kia mungwa ye nwa maza ma kuluka, ka vova diambu di wa mfumu ye nganga.  Va nga wiza vo ma ngonge za malu nga wizila mu vutuka, mbote ma kala ma nsi za ntambi.  Vimpi kakatu e kumunanga ki mbevo. 

Kuna nsuk'a nkuwu, yani nzenza bosi ka kot'e nkuwu muna vutukil'e mpovo za mbala nga yala yo.  Vo tumiswa ka tumisu kuna nsuk'a nkuwu bosi ka landis'e sia vo: Ntedi A Mbila Wa Luka, E Ntambulwidi A Mbila Zowa: mu lomb'e nvovo ka tuminisu lenda vova mpe vo: Mbil'a Ku Lumbu Vo Ka Ya Dia Ko, Ya Mambu.  Nsiona wu ntumisi bosi ka yantik'e vova mena ka ntumisini.  O vo ya dia, o sunzulwilu e ma dia ye kuna matukidi, kuma mezidi.  O vo malavu mpe wawu vo ka ma seka ko, ka fwete song'e ku matukidi ye kuma mezidi, bosi se ka dia ngatu vo nwa kina ka veno.

E ngyalu a nkuwu yi kwikizi kia sia vo kala ye vuvu kia sia vo:  kala kwaku kia mbote va fulu kiokio, dia ye nwa kwani yina veno, ka yi vanga mbi mu vumu ko.  Mu kala va konso kwa fongo ki yadilu e nkuwu, o muntu o kalanga wa toma siama ye luvuvamu lwa wonso vo ka lendi sa kondwa luzitu ko ye mpe yani ka lendi konda muntu luzitu ko.  Va fulu e kiokio va telwang'e ngana vo: Ntete A Mbasa, Zita Ye Zitaziana.  Di vovele vo ye en'a yadidi e nkuwu y'eto tu kotele yo, yu fwete yo zitisila ku mosi.  Eto twa luzitisa, eno mpe lwa tu zitisa.

Dia mpasi ye tutu mu mavata ma esi Kongo yovo nkutu muna esi Kongo a yenda die loso mu nsi ye nsi mu yalul'e nkuwu ovo a yadidi yo vena fulu a vwende mu lund'e lusansu, a nkwa luzitu muna fuka ye kadilu ya kisi Kango.  O wawu mu kufika, muna zingu kia Nkongo, e nkuwu yi diambu di lundang'e luzingu, mavimpi ye mioyo mia wantu muna mavata ye muna makanda mawu.  Kadi e nkuwu yi nsiku wa yantikilwanga mambu mu konso fongo, mu tambula nzenza mu nzo, mu vata yovo nkutu mu vumu yovo mu kanda.  O mwisi Kongo wawu ka zitisang'e moyo a muntu, muna toma ku ntanina muna fulu ya dia ye nwa, muna fulu ya tela mambu ma kiese ye ma kiadi se va fwete vitiswa kak'e makangilu: Nkuwu.  Muna tinis'e mbi ye mavwanga ma yi mpumbulu ye mi nkolwa malavu.

Muna manisa, e Nkuwu yi nsilu yovo nsiku wa sisa zi nkulu z'eto mu nwanin'e mioyo, mavimpi ye zingu ya zi mbuta, a leke, ma se ye ana muna Kanda.  Mu nwanina ma Ko ye Nzadi, ntungi ye nzenza tu vwende zawu va fulu ki mosi: va belo, mu vata ye mu zunga kia nsi.