Mu nza, konso nkangu wu zola longokanga ye zola toma zaya lusansu, vonga yovo nene ye leva kwa nsi a wutukila. Kwa yeto mpe difuete kala mpila mosi, kansi vena ye mpasi zimosi mu nkot'a nzenza za esi mputu ye kinfumu kiau, nsi za yingi za mana zengononwa ye kayanwa mu yi mfumu ya nsi ye ndinga za yiza mo yadi. Mbandu nze yi nsi eto a Kango ya kayanwa mu tini tatu ya nene. E Kongo dia nene, dia ngolo ye dia luzitu dia kele, kadi e gyalumuka kwani kwakele luta 300.000km2. E Kongo diau kulu ka dia kelenge nsiku mi mosi ko, divovele vo nsadilu zi mosi, lusansu lumosi kansi konso kwa zunga kia kelenge ye nsiku mia swaswana ye zunga ya nkaka. Nsiku mina ka mi lendi vengomoka fu ye kadilu ya kisi Kongo ko: Ntemo Mosi.
Mu ndwak'a mindele, mu nsuk'a XV sekulu, e nsi a Kongo ya vambana; e nzadi a Kongo ya kituka se mwingilu kuna ntandu vo yi kuna yanda e bengo yi dia vambula e nsi a Angola; kuna Este e Kwango dia kelenge kaka yi mwingilu.
Nvivu sambanu(6) mia kala miangu mia kimvuka kia NSI A KONGO: Emi. MPEMBA, SOYO, MBAMBA, MBATA, NSUNDI ye MPANGU. Vo yi nkumbu tatu za ntete za kele za mfunu a nene mu nsi a Kongo. Va kele ye zunga ya kangamena muna nvivu miomio nze yi: Wembo, Wandu, Nkusu ye Matadi kasi ye tini ya fi namena, mpila mosi ye nvivu mia AMBUNDU mia kala mu lutulu lwa Ntinu a Kongo. Di mosi di fwete toma zayidilwa, ka va kele ntangu mosi ko ya sia Nsi A Mvimba ya bandakana mu lutumu lwa nsi kumosi--Di vovele vo konso kwa nvivu ye konso kwa zunga kia kala ye lutumu lwani kondwa kwa teka vingila nswa ye lutumu lwa Ntotela kuna Mbanza Kongo.
E Mbanza a Kongo ya tungilua va kati kwa nzanza wa zungwa kwa miongo mu toma taninwa mu ntangu a vita ye a mbeni: diodio dia toma sonekwa mu ma sono ma J. Cuvalier. Wau vo vata dia zangama mu leva kwa 7km tuka ku ntandu ye ku yanda dia Mbanza a Kongo. Tuka vena Mbanza ye kuna lwezi, mpambu a nkoko a Lunda wu kitu lang'e tini yi finamene se ya mbote-mbote ye ya nyimi a mbongo. E Mbanza va ntandu a miongo ya tungwa kadi tuka kuna pinda ye kuna Mbanza, ntomboka ye ntomboka ye vena lwakila kuna mvivu a Pemba.
Mvivu wa ka va kati - kwa nsi, yi ntu ye yi tuku dia Kongo.
Mu luyantiku lwa XVII sekulu e ngang'a Nzambi Laurant de Lucques ka zayidilanga e mpil'a Mbanz'a nkulu nana vo ngiva ye nkuluk'ani nzaki ya yelenge.
E nsi eto a Kongo ka ya kele yovo ka ya yantikila ku mosi ko, vongeswa ya yele vongeswa nga mu vova ye wizana muna zunga ya wonsono e mu Africa. Muna velela kua ntima, wungudi ye ndeko za zola vanga luzolo lwa nkangu ye nsimbani a mbote, zi nfumu ye twadisi ku mosi ye mfumu za finamena ye Kongo mu vukanesa nsadilu ye ngwizani za nsi ye nkangu au mu tomesa ye kumika wete dia nkangu a nsi zau zole, ku nima ngwizani zozo, za nsi ye nkangu mia toma vwandanga ku mosi nze yi mfumu za zunga kia Nkangu, e nkangu wa tung'e Mbanz'a Nsundi a tuka kuna ntandu a nkoko a Kwangu. Kuna ndimb'a Kwango ngwizani yoyo ya kota mu nsi a Matamba, Ndongo, Libolo ye Kissama. Mu toma zaya, tusidi yovo tu bandwidi e tini, vonga kwa nsi ye nkoko mia Kongo, ku mosi ye nsi za zung'e Kongo mu koko yau kulu.
The Bakongo Research Institute(BRI) 4321 N. Elm Street
Montgomery, Georgia 12345
US
